Τετάρτη, 28 Μαΐου 2014

Δημιουργικότητα και Ψυχικές Διαταραχές

Ένα αρθράκι που έγραψα για το περιοδικό Ψυχοιατροδικαστικής "Άτη"


Η ιδέα πως σημαντικό ποσοστό των εξεχόντων και κατά τεκμήριο δημιουργικών προσωπικοτήτων πάσχει από κάποιο είδος ψυχικής διαταραχής φαίνεται να είναι αρκετά διαδεδομένη και κυρίως ακολουθεί το στερεότυπο της τρελής ιδιοφυίας ή του καταραμένου καλλιτέχνη.  Τα ονόματα των  Ludwig van Beethoven, Robert Schumann, Edgar Allan Poe, Virginia Woolf, Ernest Hemingway, TS Eliot, Vincent Van Gogh, Edvard Munch, Vaslav Nijinsky, Γεωργίου  Βιζυηνού, Γιαννούλη Χαλεπά, Miroslav Tichý, Curt Cobain, Amy Winehouse ανακαλώνται σχετικά αβίαστα ώστε να επιβεβαιώσουν κατά τα φαινόμενα την πεποίθηση αυτή, παραβλέποντας το γεγονός πως δεν πρόκειται για αντιπροσωπευτικό δείγμα του πληθυσμού των καλλιτεχνών (η συντριπτική πλειοψηφία των οποίων παραμένουν άγνωστοι στο ευρύ κοινό)  και όσους και αν προσθέσομε στη λίστα θα αποτελούν ένα μικρό σχετικά ποσοστό και των παγκοσμίως αναγνωρισμένων δημιουργών. Εκτός αυτού αρκετές από τις διαγνώσεις που αφορούν τους αρχαιότερους εξ αυτών είναι μετά θάνατον, βιογραφικές, βασισμένες σε αβέβαια κριτήρια.


Αυτοπροσωπογραφία,  Vincent van Gogh, 1889

Η πεποίθηση πως οι αποκλίνουσες συμπεριφορές και ικανότητες σχετίζονται με διαταραγμένο ψυχισμό είναι ήδη ορατή στην αυγή της ιστορίας τόσο οι εξέχουσες σωματικές, νοητικές και καλλιτεχνικές ικανότητες των μυθικών ηρώων που καταγράφονται στα πρώτα έπη, όσο και ο βάσανος, οι ερινύες, η μήνις, η μανία, η Ηράκλεια νόσος, προέρχονται από τους θεούς και εικόνες της συνύπαρξής τους χρησιμοποιούνται σε δραματική αντίθεση από τους ίδιους τους καλλιτέχνες, όπως στην περίπτωση του Ηρακλή Μαινομένου και του Αίαντα. Και αν την καλλιτεχνική δημιουργικότητα εμφυσούν κατ’ εξοχήν οι Μούσες η τρέλα μπορεί να προέρχεται από οποιανδήποτε θεότητα.

        
              Αυτοκτονία του Αίαντα, Αμφορέας της Βουλώνης, Εξηκίας, περ. 530πχ

Την εποχή του Ρομαντισμού ο συσχετισμός αναζωπυρώθηκε, διαμορφώνοντας ουσιαστικά το σύγχρονο πρότυπο του «καταραμένου καλλιτέχνη». Ήταν η εποχή της βιομηχανικής επανάστασης, της αστυφιλίας, της συστηματικής εκμετάλλευσης της τέχνης, αλλά και της ωχράς σπειροχαίτης, της κατάχρησης ουσιών , της μποέμικης ζωής. Το στερεότυπο πέρασε στην σύγχρονη εποχή και άρχισε να θεμελιώνεται επιστημονικά κατά τα τέλη του 20ου αιώνα μέσα από εργασίες και βιβλία των Nancy Andreasen, Arnold K. Ludwig και Kay Redfield Jamison. Τον 21ο αιώνα η έρευνα προχωρεί με μία θετική μετανάλυση επί 13 μελετών συσχέτισης από την Erika Lauronen αλλά και σοβαρότατη αμφισβήτηση της μεθοδολογίας όλων των προηγηθέντων μελετών από τον Daniel Nettle και την Judith Schlesinger.

Η έρευνα συνεχίζεται με βελτιωμένη μεθοδολογία και στοχευμένη νευροβιολογική εστίαση. Όποια ωστόσο και να είναι τα τελικά συμπεράσματα ανακύπτουν νέα ερωτήματα: Πως επιδρά η θεραπεία των ψυχικών διαταραχών στην καλλιτεχνική δημιουργικότητα; Ποιος αποφασίζει αν η παραγόμενη τέχνη ενός επεισοδίου ψυχικής διαταραχής είναι ανώτερη ή όχι από εκείνη μιας φαρμακοεπαγώμενης ύφεσης των συμπτωμάτων; Τα αισθήματα ανηδονίας ή απάθειας που περιγράφουν πολλοί ψυχικά ασθενείς ως ανεπιθύμητη ενέργεια διαφόρων ψυχιατρικών φαρμάκων αναστέλλουν την δημιουργικότητα; Οι περισσότερες έρευνες συμφωνούν πως τα θετικά συμπτώματα θεραπεύονται συχνότερα και με μεγαλύτερη ευχέρεια από τα αρνητικά, ενδέχεται άρα να εγκαθίσταται ένα αρνητικό ισοζύγιο για την καλλιτεχνική δημιουργία; Μήπως το θεραπευτικό ανακλαστικό της οικογένειας, του ιατρικού κόσμου και της συντεταγμένης κοινωνίας θα πρέπει να καταστέλλεται σε ειδικές περιπτώσεις παραγωγικών καλλιτεχνών και η απόφαση για κλινική παρέμβαση να λαμβάνεται από κοινού με τον ασθενή;


Η κραυγή της φύσης, Edvard Munch, 1893

Ένας εκ των γνωστότερων «καταραμένων καλλιτεχνών», ο Edvard Munch, αν και δέχθηκε να υποστεί μία οκτάμηνη θεραπεία στην κλινική του Dr Daniel Jacobson το 1908, ο οποία βελτίωσε την υγεία του με αναφερόμενες θετικές επιπτώσεις στην παραγωγικότητά του και την καριέρα του, έδωσε ωστόσο τη δική του απάντηση: «Ο φόβος της ζωής μου είναι απαραίτητος, όπως και η ασθένειά μου. Δίχως άγχος και νόσο, είμαι ένα πλοίο χωρίς πηδάλιο. Η τέχνη μου θεμελιώνεται σε ανακλάσεις της διαφορετικότητάς μου από τους άλλους. Τα βάσανά μου είναι μέρος του εαυτού μου και της τέχνης μου. Είναι αδιάκριτα από εμένα και η καταστροφή τους θα κατέστρεφε την τέχνη μου. Θέλω να διατηρήσω αυτά τα βάσανα.».

Προτεινόμενη βιβλιογραφία
Andreasen, N. C. (1987). Creativity and mental illness: Prevalence rates in writers and their first-degree relatives. American Journal of Psychiatry, 144, 1288 –1292.
Andreasen, N. C. (2005). Creating brain: The neuroscience of genius. Washington, DC: Dana Press. [Reprinted in paperback as The creative brain: The science of genius. New York: Plume, 2006.]
E. Lauronen, J. Veijola, I. Isohanni, P.B. Jones, P. Nieminen, M. Isohanni. (2004). Links between creativity and mental disorder. Psychiatry 67, 1,81-98.
Jamison, K. R. (1989). Mood disorders and patterns of creativity in British writers and artists. Psychiatry, 52, 125–134.
Jamison, K. R. (1993). Touched with fire: Manic-depressive illness and the artistic temperament. New York: Free Press.
Kaufman, S. B. (2013). The Real Link Between Creativity and Mental Illness. Scientific American Beautiful Minds Blog
Kottler, J. A. (2006). Divine madness: Ten stories of creative struggle. San Francisco: Jossey-Bass.
Ludwig, A. M. (1995). The price of greatness: Resolving the creativity and madness controversy. New York: Guilford Press.
Nettle, D. (2001). Strong imagination: Madness, creativity, and human nature. New York: Oxford University Press.
Sandblom, P. (1982). Creativity and Disease: How Illness Affects Literature, Art and Music Philadelphia: George F. Stickley.
Schlesinger, J. (2004). Heroic, not disordered: Creativity and mental illness revisited. British Journal of Psychiatry, 184, 363–364.
Schlesinger, J. (2009). Creative Mythconceptions: A Closer Look at the Evidence for the “Mad Genius” Hypothesis. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts. Vol. 3, 2, 62–72
Sussman, Α. (2007). Mental Illness and Creativity: A Neurological View of the “Tortured Artist”. Stanford Journal of Neuroscience. Vol. 1, 1, 21-24
Αγνώστων. Edvard Munch. (December 12, 1863 – January 23, 1944). http://www.biographyonline.net/.
Αγνώστων. Edvard Munch. http://en.wikipedia.org/.

Δευτέρα, 26 Μαΐου 2014

Αντιναζιστικό cartoon από τον Walt Disney





"Education for Death: The Making of the Nazi", λέγεται το 10λεπτο φιλμάκι κινουμένων σχεδίων του Walt Disney, που κυκλοφόρησε στις 15 Ιανουαρίου 1943 και βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο του Gregor Ziemer. 



Η ταινία παρουσιάζει την ιστορία του μικρού Χανς, ενός αγοριού που γεννήθηκε και μεγάλωσε στη ναζιστική Γερμανία και ανατρέφεται για να γίνει ένας ανελέητος στρατιώτης.




"Η εκπαίδευση για τον θάνατο ..."



Δείτε το, είναι ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ!

Σάββατο, 24 Μαΐου 2014

Ό,τι δε σε σκοτώνει…



…σε κάνει πιο δυνατό!!!

Στίχοι, μουσική, ερμηνεία: Νίκος Πορτοκάλογλου 


Όταν κανείς δε σου χτυπά
κι ούτε κανείς σου απαντά
μη μου τρομάζεις.
Όταν σου πάνε όλα στραβά
στον έρωτα και στα χαρτιά
να το γιορτάζεις.

Γιατί ό,τι δε σε σκοτώνει
σε κάνει πιο δυνατό.
Ό,τι δε σε σκοτώνει
σε κάνει πιο ζωντανό.
Οοο πιο ζωντανό.
Οοο πιο δυνατό.

Όλα θα αλλάξουνε ξανά
και θα κερδίσεις τη ζαριά
με τη σειρά σου.
Μια ρόδα είναι και γυρνά
και ξαναπαίρνουνε φωτιά τα όνειρά σου.

Γιατί ό,τι δε σε σκοτώνει
σε κάνει πιο δυνατό.
Ό,τι δε σε σκοτώνει
σε κάνει πιο ζωντανό.
Οοο πιο ζωντανό.
Οοο πιο δυνατό.

Έξω εκεί στην ερημιά
έμαθες χίλια μυστικά
να τα φυλάξεις.
Έπεσες τόσο χαμηλά
για να πατήσεις πιο γερά
και να πετάξεις.

Γιατί ό,τι δε σε σκοτώνει
σε κάνει πιο δυνατό.
Ό,τι δε σε σκοτώνει
σε κάνει πιο ζωντανό.
Οοο, πιο ζωντανό.
Οοο, πιο δυνατό.



Στο έργο του "Το Λυκόφως των ειδώλων " –κεφ.: ρήσεις και αιχμές 8– ο Νίτσε γράφει: "ό,τι δεν με σκοτώνει, με κάνει πιο δυνατό."
Και λίγο πιο σκληρό..., θα συμπλήρωνα.

Τετάρτη, 21 Μαΐου 2014

ευχές






Στην κόρη μου, τη Μουσικολόγο, που γιορτάζει σήμερα και σε όλους που γιορτάζουν!



"Η προδοσία"



Αν επιζήσω της μάχης θ’ αφήσω τα γένια

Να μου καλύψουν το πρόσωπο, θα κρύψω

Τα φοβερά σημάδια του κορμιού, θα φράξω

Την έξοδο με αλυσίδες, θα σπάσω  

Τη νύχτα της κρίσεως τους δίσκους του γραμμοφώνου

Κι ανάβοντας μια μεγάλη φωτιά στη μέση της κάμαρας

Θα υποδέχομαι τους φίλους μου τρυφερά σαν πρώτα.

Έτσι μονάχα θα γίνει.

Κι ύστερα θά ’ρθει.

Είναι, ας πούμε, μια νέα γυναίκα  

Είναι ντυμένη μ’ ένα πράσινο φόρεμα

Έχει για στήθια δυο κούπες δυνατό κρασί

 Ένα ρολόι στο στέρνο με σταυρωμένους δείχτες

Όταν σημάνει μεσάνυχτα γλιστρά από τους δώδεκα εραστές της

Έρχεται έρποντας μες στο σκοτάδι απαλά

 Ψάχνει με σύνεση τ’ αχνάρια της επιστροφής

Αφήνει το κοιμισμένο βρέφος στο κατώφλι

Κι ύστερα σβήνει στη σκόνη του δρόμου

Κρατώντας στο χέρι σφιχτά ένα σπαθί — ή ένα άνθος.
                     
       Μανώλης Αναγνωστάκης

Dali, "woman at window"


ΠΡΟΔΟΣΙΑ


Ζωὴ πῶς μὲ παράδωσες μ᾿ ἕνα φιλὶ στοὺς δήμιους.
.............................................................
Οἱ δήμιοί σου, καλόγνωμοι, θάνατο δὲν προστάζουν.
Εἶνε κι᾿ αὐτοὶ ἀπ᾿ τοὺς τιμίους σου καὶ τοὺς εὐγενικούς!
Χαμόγελο τὰ χείλη τους καὶ γλυκὸ λόγο στάζουν
κ᾿ ἔχουν κι᾿ ἀγάπη καὶ σκοποὺς ὡραίους καὶ ἱπποτικούς.

Ὤ, ἐμένα τὸ αἷμα μου ἔλειψεν ἀπ᾿ τὴ φριχτὴ ἀγωνία,
στὸν ξέσαρκό μου τράχηλο νὰ σέρνεται ἡ θηλιὰ
καὶ νὰ μὴ σφίγγη. Ὤ, εὐγενικὴ τῶν δημίων μου μανία,
ἔχω μέσα στὰ στήθη μου σπασμένη τὴν καρδιά.

Ἔχω σπασμένη τὴν καρδιά. Μ᾿ ἔχει ἡ ζωὴ προδώσει
καὶ μοῦ ζητᾶνε νὰ γελάσω ἀθῶα καὶ τρυφερὰ
καὶ νἆναι μέσ᾿ στὰ μάτια μου χαρὰ καὶ λάμψη τόση,
ποὺ νὰ γενῆ στὰ εὐγενικά σας ὄνειρα φτερά.

Ἐγὼ πρέπει ἀπ᾿ τὴ λίγη μου σταγόνα νὰ σᾶς θρέψω
τοῦ αἵματος, ποὺ φαρμάκωσε κι᾿ αὐτὴ μέσ᾿ στὴν καρδιά.
Τὰ φάσματα τῶν πόθων μου λουλούδια νὰ σᾶς δρέψω
καὶ νὰ δεχτῶ σὰ μίαν αὐγὴ τὴν τελευταία βραδιά.

Κι᾿ ἂν ἡ σπασμένη μου καρδιὰ τρίξη στὸ σαρκασμό μου,
κι᾿ ἂν ἀντὶ δάκρι στάξουνε τὰ μάτια μου φωτιά,
θὰ μοῦ ραβδίστε τὸ χυδαῖο κι᾿ ἄπρεπο στοχασμό μου
εὐγενικὰ στυλώνοντας τὴν βλοσυρὴ ματιά.

Ὅμως ἡ βαριὰ μοίρα μου δὲν εἶνε ὁ θάνατός μου.
Μέσ᾿ στὴν καρδιά μου βόσκουνε πληγὲς ἀπὸ φωτιά.
Ποιὸς ἀπὸ σᾶς, ἀνύποπτα, τίμιος θὰ γίνη ἐχθρός μου
στὸν ξέσαρκό μου τράχηλο νὰ σφίξη τὴ θηλιά!


Μαρία Πολυδούρη

Auguste Rodin, Danaid



*** Στην επόμενη ζωή -αν υπάρχει- να θυμηθώ να γεννηθώ άντρας...